ORGEL

het orgel gaat (hopelijk) in restauratie !

Download hier de folder over hoe u kunt helpen om dit prachtige het orgel te restaureren!

Elke gift is welkom èn aftrekbaar van de inkomstenbelasting: de Stichting heeft een culturele ANBI- status.

Voor alle informatie kijkt u op de website van de Stichting Bätzorgel Amersfoort: www.stichtingBatzorgelAmersfoort.nl

orgelrestauratie

ORGELFOLDER a4.docx 1.7MB 03 Nov 2014 12:06

AD AMERSFOORT OVER DE ORGELSRESTAURATIE : 10 december 2015

 Piet van Dijk
10-12-15 - 14:00

George Onderdelinden (staand) en organist Cees Willem van Vliet kijken naar de pijpen in de opengemaakte orgelkast in de lutherse kerk in Amersfoort.

© Saskia Berdenis van Berlekom.













Hij ziet er niet uit, zucht en kraakt en is soms niet om aan te horen. Maar er zit nog zoveel schoonheid en warmte in de 249-jarige, dat het de moeite loont hem weer te laten gloriëren. Kost wel wat, de restauratie van het oudste kerkorgel van Amersfoort, het Bätzorgel uit 1766 in de lutherse kerk aan de Langestraat: 175.000 euro. ,,Het zou mooi zijn als het orgel eind volgend jaar z'n 250ste verjaardag in een nieuw jasje mag vieren,'' zegt George Onderdelinden uit Hoogland, voorzitter van de stichting Bätzorgel Amersfoort. ,,We hebben al 105.000 euro binnen, dus nog 70.000 te gaan. Dat moet komen van fondsen en giften.'' Met een publiekscampagne doet de kerk een beroep op iedereen die het culturele erfgoed van de stad een warm hart toedraagt. Het orgel wordt teruggebracht in de staat waarin het in 1873 verkeerde; toen werd het uitgebreid met een tweede klavier.

Wat wordt er opgeknapt?

De windbalgen. Als organist Cees Willem van Vliet de motor aanzet die de windbalgen vol lucht laat lopen, schiet hij in de lach: ,,Veel storm en een groot gedruis,'' zegt hij. ,,Windlekkage. Een van de twee balgen doet het niet eens.''
Pijpwerk. Alle pijpen - sommige doen het niet meer - worden gedemonteerd en schoongemaakt en zo nodig vervangen wegens een deuk of een scheurtje. Het register Flageolet, dat nu 'gilt als een dolle' volgens adviseur Peter van Dijk uit Utrecht, krijgt een nieuwe klank: ,,Alsof er kleine belletjes klingelen.'' Ook de bijbehorende registerknoppen worden opgeknapt en er komt een mooi historisch naamplaatje bij.
Mechaniek. Wil de organist een toonladdertje spelen, dan blijven zijn vingers geheid haken achter de toetsen op het bovenklavier. Ze staan niet meer mooi strak naast elkaar, maar zijn door slijtage gaan verspringen. Ze worden zoveel mogelijk hergebruikt.
De treden. Bijzonder aan het orgel is dat de originele treden nog aanwezig zijn waarmee het orgel werd bediend voordat er elektriciteit bestond. Een of twee orgeltrappers bedienden deze twee hefbomen door erop te gaan staan. ,,Dat was een vermoeiend karwei,'' zegt Van Vliet. ,,Het leuke aan dit orgel is dat ze er nog zitten. Ze worden in ere hersteld, zodat ze zijn te gebruiken.'' Volgens Van Dijk klinkt het orgel zelfs mooier als de motor uit staat.
Schilderwerk. Op het oog ziet de voorkant van het orgel er in het schemerdonker van een herfstige middag nog mooi uit. Wie dichterbij komt, ziet achterstallig verfwerk. En rond de speeltafel is dat helemaal goed te zien: een schilder kan hier iets prachtigs verrichten, want het ziet er niet uit.
Accessoires. Boven het hoofd van de organist zijn een provisorisch gemonteerd videoschermpje en een luidspreker aangebracht, zodat de organist kan horen en zien wat er in de kerkzaal gebeurt. Met loshangende elektriciteitsdraadjes zijn ze provisorisch vastgeschroefd. ,,Erg amateuristisch,'' geeft Onderdelinden toe.

 

Het bijzondere, oudst bewaarde orgel van Amersfoort

klinkt zo: http://youtu.be/QJiTjjr6qTE

zie ook: http://www.musicksmonument.com/FOUNDATION_MUSICKS_MONUMENT-RECORDINGS/HISTORICAL_ORGANS_IN_AMERSFOORT.html

 

De Lutherse Kerk van Amersfoort beschikt over een orgel van unieke historische en artistieke waarde. Het instrument werd opgeleverd in 1766 door de beroemde orgelmaker Johann Heinrich Hartmann Bätz (1709-1770). Bätz, geboren in Frankenroda (Saksen), kwam na het behalen van een getuigschrift orgelbouw (in 1733) naar Nederland en werkte als meesterknecht van Christian Müller onder andere aan het beroemde orgel van de St. Bavo Haarlem.

 

Na 1740 vestigt Bätz zich in Utrecht, waar hij een eigen werkplaats begint die steeds succesvoller wordt. Na J.H.H. Bätz’ dood zetten zonen en kleinzonen het bedrijf voort en de naam Bätz zal -als sterke merknaam- door opvolgers nog worden gebruikt tot 1903.

 

Bekende orgels van de hand van Johann Heinrich Hartmann Bätz zijn de instrumenten in de Lutherse Kerk Den Haag, de Petruskerk Woerden en de Hervormde Kerk Benschop.

 

Historische, artistieke en monumentale uniciteit in Amersfoort

Het orgel van de Lutherse Kerk in Amersfoort is in het overgebleven oeuvre van J.H.H. Bätz zeer uniek. Onderzoek door Jaap Jan Steensma en Peter van Dijk (januari-juni 2013) in literatuur, archieven en aan het instrument zelf, heeft onder meer laten zien dat dit J.H.H. Bätz-orgel:

 

het enige is waarvan de oorspronkelijke windvoorziening (balgen) bij het orgel bewaard is gebleven.

oorspronkelijk ‘met een wolf’ (een ‘ongelijkzwevende’ temperatuur) gestemd is geweest.

over het enige bewaard gebleven J.H.H. Bätz-pedaalklavier beschikt (tot nu toe is steeds aangenomen dat het G. Th. Bätz-orgel in Heukelum (1779) het oudst bewaard gebleven pedaalklavier uit de Bätz-traditie was).

vermoedelijk nog over de oorspronkelijke registerknoppen uit 1766 beschikt, in een factuur die afwijkt van wat tot nu toe van J.H.H. Bätz bekend was.

vragen die de literatuur oproept -met betrekking tot de historie van het orgel (de wijzigingen in  de periode 1796-1926)- nauwkeurig kan beantwoorden.

 

Zonder enig voorbehoud kan gesteld worden dat het orgel van de Lutherse Kerk in Amersfoort -het oudste van de stad- een historisch en artistiek monument van de hoogste categorie is, dat er een unieke hoeveelheid oud materiaal bewaard is gebleven en dat het instrument waardevoller is dan tot nu toe werd aangenomen.


Richting een restauratie

Al lang wordt gevoeld dat een restauratie van het orgel onvermijdelijk is.

Op 18 juli 2013 is een begin gemaakt met een restauratietraject.


 

Bouwer

 

1.   J.H.H.Bätz

2.   J. Bätz & Co. (J.F. Witte)

Jaren van oplevering

1766

1873

 

Dispositie in 1766,

in lade-volgorde

1766

Manuaal                                  

Prestant           8’ (D: 2 st.)

Cornet D          3st.

Roorfluit           8’

Octaaf 4’

Gemshoorn      4’

Quint                3’

Superoctaaf      2’

Flageolet          1 1/2’ (?)

Mixtuur 3-4-6- st.

Dulciaan           8’ B/D (?)

aangehangen pedaal

Chr. Bätz 1781

1781

herstel

G.Th. Bätz 1796

1796

+ Dulciaan 8’ B/D (?)

Gebr. Bätz 1827

1827

gelijkzwevende temperatuur aangebracht

 

1844

Putti toegevoegd

C.F.A. en F. Naber

1850

reparatie

toonhoogte verhoogd

dubbelkoor P8 afgekoppeld

VdG 8 (af c) op plaats van Flageolet

Flageolet op plaats van Mixtuur

H. Knipscheer

1858

schoonmaak en uitbreiding balgruimte

H. Knipscheer

1867

kleine werkzaamheden aan het klavier

J. Bätz & Co. (J.F. Witte)

1873

reparatie

NW toegevoegd

nieuwe manualen

mechanieken vernieuwd

koppelingen toegevoegd

J. de Koff & Zn.

1926

VdG 8 (C-H Roerfluit) op plaats van Quint 3’

Quint 3’ op plaats van Flageolet

Voix Celeste 8 (af c) op plaats van VdG 8’

nieuwe lessenaar en klavierbak

J. de Koff & Zn.

1948

+ windmotor

+ pneumatische tremulant?

Fama & Raadgever

1973

restauratie windlade HW

A. H. de Graaf

1988

Flageolet op plaats van Voix Celeste

pijpwerkrestauratie

 

 

 

Technische gegevens (huidige situatie)

                       

                       

Werkindeling

HW, NW, aangehangen ped.

 

Dispositie

in lade-volgorde,

volgens registeropschriften

Hoofdwerk (II)

Prestant 8’

Cornet D 3 st.

Roerfluit 8’

Viola di Gamba 8’

Octaaf 4’

Gemshoorn 4’

Superoctaaf 2’

Flageolet 1 1/2

Quint 3’

Dulciaan 8’ B/D

Nevenwerk (I)

Holfluit 8’

Viola 8’

Fluit 4’

Werktuigelijke registers

koppeling HW-Pos

koppel Ped.-HW of Ped-NW (trede)

 

Samenstelling vulstem

Cornet HW c1: 3-2-1 3/5

 

Toonhoogte

a1 = 438,5

 

Manuaalomvang

Pedaalomvang

C-d3

C-c1

 

Windvoorziening

twee spaanbalgen

 

Winddruk

73 mm

 

Plaats klaviatuur

achterzijde hoofdkas

 


organist

Cees Willem van Vliet is de vaste organist van de Lutherse Kerk Amersfoort (voor meer informatie: www.cwvanvliet.nl).


Cees- Willem van Vliet (1980) studeerde orgel en kerkmuziek bij  Jan Raas en Reitze Smits in Utrecht. Hij haalde zijn master orgel cum laude in het  Artesis Koninklijk Conservatorium in Antwerpen, bij Joris Verdin en zijn master koordirectie bij Luc Anthonis. Ook studeerde hij klavecimbel bij Ewald Demeyere.


Cees Willem is eveneens  cantor-organist van de Amersfoortse Bergkerk.  Daarnaast geeft hij concerten als organist, werkt mee als begeleider van koren of solisten, onder wie de Domcantorij van Utrecht. Hij leidt zelf verschillende koren.